آسماری

بیرگون سوز و خرم جاگه سوارون..

سد وتونل سوم کوهرنگ

 تهدیدی بر هویت و منابع زندگی ساکنان چهارمحال و

بختیاری و خوزستان

نبود تعامل سازنده میان نمایندگان استانهای چهارمحال و بختیاری و خوزستان درمجلس شورای اسلامی  در  صیانت از منابع آبی  و غفلت نمایندگان خوزستان  نسبت به مسایل بالا دستی رودخانه کارون، وسکوت مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی ، سر انجام طرحی را رقم زد که از یک سو آوارگی اهالی چهار محال بختیاری و از دیگر سو مشکلات عدیده اقتصادی و اجتماعی و زیست محیطی را در حوزه های پایین دستی و بالادستی  هر دو استان حوزه آبریز روخانه کارون  را در پی دارد.  عدم تعصب استانی برخی مسوولین خوزستان که گاه تا بالاترین سطوح مدیریت قابل مشاهده است از جمله عواملی پیروزی مسولین استان اصفهان در منازعه مدیریت آبهای حوزه کارون شده است .

در معرفی سد و نونل سوم کوهرنگ  آمده است: این تونل  به مظور تامین بخشی از آب صنعتی و کشاورزی استان اصفهان در 120 کیلومتری جنوب شرقی شهرکرد در استان چهار محال بختیاری در حال احداث است

 کارفرمای این پروژه ، شرکت آب منطقه اصفهان معرفی شده، این تونل سومین طرح انتقال آب از سر شاخه های کارون به سمت اصفهان محسوب می شود که احداث آن  شامل 23کیلومتر حفاری در سخت ترین شرایط کوهستانی و همچنین ایجاد سد بزرگ مخزنی کوهرنگ3 جهت ذخیره و سهولت انتقال آب را شامل می شود . 

تاثیرات اجتماعی، فرهنگی

منطقه ییلاقی بیرگان در جنوب غربی چهارمحال وبختیاری که محل احداث این پروژه میباشد شامل 24 پارجه آبادی و صدها سکونتگاه (وارگه) ـ « وارگه » در عرف زندگی کوچ نشینی «وارگه »منطقه ای مشخص ، دارای حداقل امکانات دسترسی به آب، داشتن مرتع و اشراف بر محیط است که به همچون ملک شخصی عشایر دارای حد و مرز و معمولا سنگچین مختصری  می باشد  ـ  از دیر باز به عنوان یکی از کانونهای مهم اجتماعی عشایر بختیاری محسوب میشد این منطقه سرسبز و خوش آب و هوا که شامل دره ای حاصلخیز و مناطق کوهپایه ای خوش آب و هوا و پوشیده ازباغستانهای انبوه است ، به دلیل محل تلاقی طوایف مختلف بختیاری و آب و هوای مناسب ، همواره  از شهرت ویژه ای برخورداربوده است ، شرایط مناسب زندگی سابقه سکونت چندین هزارساله انسان را در جای جای آن نشان می دهد که   و فور تپه های باستانی و بقایای سیستم آبرسانی زیر زمینی و سایر محوطه های تاریخی نشان از تاریخ طولانی منطقه دارد  تعداد آثار ثبت شده تاریخی در حوزه آبگیری سد کوهرنگ 3 به 41 اثردر معرض  تهدید  میرسد ـ که متاسفانه نه تنها تاکنون این محوطه ها مورد کاوش قرار نگرفته است بلکه بسیاری از محوطه های حایز اهمیت دیگری نیز در این محدوده وجود دارد که هنوز در فهرست میراث فرهنگی  به ثبت  نرسیده اند ـ طی مدت زمانی که از اجرای پروژه  تونل  سوم کوهرنگ میگذرد تا کنون صدمات بسیاری به زندگی ساکنان اطراف این پروژه وارد آمده است که از آن جمله می توان به  قطع شدن  شریانهای زیر زمینی سفره های آبی روستاهای اطراف تونل و خشکیدن منابع  آب آشامیدنی و کشاورزی روستاهای گل آباد ملک آباد ودزک آبد و نصیر آباد...وخشکیدن باغاستانهای سرسبز یاور آباد و حاجی آباد ... اشاره کرد همچنین  انعکاس خبر ایجاد دریاچه سد در منطقه بیرگان  ، رکود اقتصادی و متوقف شدن نسبی روند خدمات دهی دولت  به روستاها را در 10 سال گذشته در پی داشته است .

 کاهش کیفیت ومیزان دبی آب کارون

 میزان دبی تونل کوهرنگ3  براساس ادعای مسوولین شرکت آب منطقه  اصفهان15 متر مکعب در ثانیه خواهد بود اما این  در صورتی است که مشخصات فنی پروژه ظرفیت 5/44 متر در ثانیه را نشان می دهد ، در واقع میزان بهره برداری آب کارون توسط این تونل رقمی بین 15 تا 44 متر مکعب تخمین زده می شود .

 دکتر دلاور نجفی معاون محیط زیست کل کشور، میزان دبی آب رودخانه کارون را در اهواز  80 تا90 متر در ثانیه و 50 درصد از ترکیب آب این رودخانه  را فاضلاب اعلام کرده است.  با یک محاسبه ساده می توان دریافت که در صورت انتقال 15 متر مکعب آب از تونل کوهرنگ سوم ،  در آینده نزدیک تا یک ششم از میزان کنونی آب رودخانه کارون کاسته خواهد شد ، که با احتساب 50 درصد  فاضلاب موجود در ترکیب رودخانه  کارون ، میزان ترکیب فاضلابهای موجود در  این رودخانه به  5/58در صد خواهد رسید .

این در حالیست که در چند سال اخیر کاهش میزان دبی آب کارون به دلایل خشکسالی و ذخیره آب در دریاچه سدهای بالادست کارون به شدت کاهش یافته است و هم اکنون بخش کشاورزی درمناطق مختلف حوزه کارون در  خوزستان با مشکل کم آبی شدید مواجه شده است  ، که ازآن  جمله موارد آن می توان  به ممنوعیت آبگیری مزارع پرورش ماهی در منطقه شوشتر و شکست طرح عظیم تسطیح و بهینه سازی ، زهکشی و کانال کشی زمینهای زراعی بخش میان آب شوشتر و زیانهای گسترده مالی کشاورزان ،تامین نشدن آب کشاورزی مزارع بخش«باوی» که به اعتراض های مکرر، اهالی منجرشده است و همچنین توقف عملیات تسطیح و زهکشی اراضی کارخانه قند« دهخدا» و در نتیجه توقف ساخت  پروژه بزرگ به رقم پیشرفت 85 درصدی ساخت کارخانه  آن  اشاره کرد.

تبعات سیاسی بهره برداری از تونل سوم کوهرنگ

با توجه به اینکه یکی از مهمترین دلایل احداث این تونل توسعه بخش کشاورزی در استان اصفهان ذکر شده است ، مردم مسیر رودخانه کارون در استانهای  چهارمحال و بختیاری و خوزستان، از مسولین می پرسند چرا با وجود اینکه بسیاری از زمینهای کشاورزی درحوزه کارون  ( به طور مشخص دشت ایذه ،اراضی غرب گتوند قسمتهای شمالی عقیلی در شوشترو بخشهای میان آب و باوی حدفاصل شوشتر و اهواز) ازبی آبی رنج می برند  ومسولین کمبود منابع آبی را مهمترین دلیل آبیاری نشدن این مناطق ذکر میکنند ،پروژه انتقال آب از تونل سوم کوهرنگ با صرف هزینه های بسیار در حال انجام  است؟

احساس تبعیض مردم خوزستان و چها رمحال بختیاری که تا کنون بارها به روشهای مختلف توسط مردم ونخبگان آنها عنوان شده ، نسبت به شهروندان اصفهانی نیز یکی دیگر از تبعات سیاسی احداث  این پروژه  میباشد.

نکته مغفول مانده دیگر آنکه اهالی منطقه بیرگان دارای علایق قومی مشترکی با مردم شهرهای ایذه ،مسجدسلیمان و شوشتردر استان خوزستان  هستند .به همین دلیل پس از به زیر آب رفتن روستاهای  این منطقه  پیش بینی میشود بخش اعظم مردم آواره به سمت خوزستان مهاجرت کنند و هم اکنون نیزبا تحقیقات میدانی مشخص شده است  تعداد زیادی از این خانوارها به سمت خوزستان مهاجرت کرده اند  ، بی شک سر ریز جمعیتی مهاجرین و آوارگان پروژه کوهرنگ 3 به دلیل بافت فرهنگی و قومی  به خوزستان ، به تشدید مشکلات اجتماعی این استان خواهد افزود،به  زبان دیگر احداث این پروژه  فشار اجتماعی و حاشیه نشینی در روستاها و شهرهای شمالی  خوزستان را  افزایش خواهد داد و این در حالیست که خود این شهرها از محرومترین نقاط  کشوربا درصد بالای بیکاری و فقر می باشند  .

بنابر اظهارات مسولین شهرستان کوهرنگ بر اثز اجرای این طرح 3000هکتار از اراضی کشاورزی مردم منطقه به زیر آب خواهد رفت، و مراتع وسکونتگاه های صدها خانوار دیگر با معیشت عشایری از بین میرود . تا کنون هیچ تصمیم روشنی برای  آینده معیشتی و محل سکونت روستاییان و عشایر ساکن منطقه دیده نشده است از طرفی دیگر در ذهن اهالی شهرستانهای فارسان و کوهرنگ  این سوال بوجود آمده است که چرا می بایست کشاورزی منطقه بیرگان ازبین برود تا کشاورزی در اصفهان رونق داده شود ؟

این نارضایتها  تا کنون چندین بار به صورت تجمعات اعتراض آمیز، توسط اهالی وانعکاس در مطبوعات استان و همچنین  اعتراض نمایندگان شهرستان فارسان و کوهرنگ در مجلس عنوان شده است .

اما به دلایلی از جمله عدم توسعه سیاسی و کم تعداد بودن نمایندگان استان چهار محال و بختیاری در مجلس و فعالیت و نفوذ بیشترنمایندگان استان اصفهان انعکاس چندانی در محافل تاثیر گذار سیاسی نداشته است.

  از موارد مبهم و قابل تامل در مورد سد و تونل  کوهرنگ 3 وضعیت مدیریتی این پروژه پس از بهره برداری می باشد، در حال حاضر سازمان آب منطقه اصفهان به عنوان کارفرمای این پروژه شناخته می شود . انحراف بخشی از آب سرچشمه کارون به سمت اصفهان قطعا صدمات فراوانی را به معیشت و حتی امنیت اجتماعی مردم خوزستان وارد خواهد کرد ، هرگونه تغییر درمیزان آب رودخانه کارون تبعات گسترده ای را در پایین دست در پی خواهد آورد و در حافظه شورای تامین استان مواردی از اعتراضات اجتماعی منتهی به خشونت ونا امنی به دلیل مسئله آب  وجود دارد(اعتراض گسترده مردم آبادان در سال 1379)

 از این رو مدیریت سد کوهرنگ سوم به دلیل آنکه تاثیر مستقیم بر مردم خوزستان دارد ، میبایست با نظارت و اشراف  شورای تامین استان و مدیریتی کاملا مجزا ازمدیریت استان اصفهان اداره شود چرا که  تاکنون تجربه نشان داده است که هموطنان اصفهانی منافع شهروندان خود را بر منافع سایر هموطنان ترجیح می دهند ، نمونه تعامل مسولین این استان با ساکنان حوزه  سد کوهرنگ 3 از بهترین نمونه های قابل ذکراست اگرچه شکافتن این بحث به دلایل بسیار به مصلحت نیست اما به طور مختصر  فشار نمایندگان استان اصفهان که به پشتوانه حضور چند برابری  وتعداد بیشتر خود نسبت به نمایندگان حوزه چهارمحال و بختیاری و  اعمال نفوذ در کابینه و مجلس شورای اسلامی در اجرای پروژه کوهرنگ3 که نارضایتی مردم منطقه و اعتراض دسته جمعی چندین باره آنها را در پی داشته است می توان به عنوان نمونه هایی از نوع تعامل مسولین محترم استان اصفهان با استانهای همجوار ذکر نمود .

 چند سوال بی پاسخ

. در حالیکه سازمان آب استان اصفهان برای تامین آب کشاورزی و صنعتی این استان اقدام به احداث سد و حفر 23 کیلومتر تونل با صرف هزینه ای بسیار هنگفت کند،چگونه است که  سازمان آب استان خوزستان و مجموعه مدیریتی این استان ناتوان از احداث تنها چند کیلومتر کانال آبرسانی از دریاچه کارون 3 به سمت  دشت ایذه جهت تامین  آب کشاورزی که حق مسلم اهالی شهرستان  محروم ایذه می باشد؟ درحالیکه هزینه های تامین آب کشاورزی  دشت ایذه هم  به لحاظ اولویت اجتماعی وهم به لحاظ صرفه اقتصادی مقایسه یک به صد می باشد؟  

دیگر اینکه شگفتی آور است که  استان اصفهان با اعمال فشار قادر به انجام پروژه ای مستقل در استانی دیگر (چهارمحال وبختیاری) میگردد که نه تنها صرفه ای برای استان میزبان ندارد بلکه  احداث این پروژه  موجب آوارگی صدها خانوار و از بین رفتن  زمینهای زراعی و باغی مناطق مسکونی، مراتع و هویت اجتماعی و قومی مردم محروم چهارمحال میشود  تا در ازای آن  توسعه کشاورزی در منطقه ای نسبتا بهره مند تر بپردازند این نکته بسیار مهم  برخلاف توازن اجتماعی و توسعه عدالت است  و گذشته از آن مردم چهارمحال بختیاری و خوزستان هزاران سال از مواهب این رودخانه وزمینهای معمور آن که طی سالیان دراز با مشقت فراوان خود و آبا و اجدادشان معمور و آباد کرده اند محروم میشوند  

 عدم محاسبه بهای منصفانه اراضی محدوده سد یکی از نگرانی های بزرگ اهالی است ، با توجه به موارد مشابه ای چون نحوه پرداخت  و نارضایتی مردم منطقه کارون 3 این نگرانیها از خاستگاه های کاملا منطقی برخوردار است ،

به دلیل بافت  خاص فرهنگی و نوع معیشت جبران خسارات اهالی و کاهش نگرانیهای آنها به  ظرافت و شناخت بیشتری نیاز دارد که متاسفانه تاکنون سازمان آب منطقه  اصفهان فاقد چنین خصوصیاتی نشان داده است از جمله در موارد ارزش گذاری  ویا جایگزینی  ، سکونتگاه های عشایری (وارگه ها) ، مراتع و یا دمانهای تاریخی قومی (شیر سنگی ، مافه گه، )که در عرف زندگی عشایری از اهمیت ویژه ای برخوردارند به سیاست تجاهل وتغافل پناه برده است

هم اکنون سازمان آب منطقه اصفهان  در مورد پرداخت بهای( وارگه) های عشایری و مراتع به بهانه نبود اسناد قابل پذیرش وتحت شمول بودن منابع ملی طفره می رود و در برای تعیین تکلیف و وضعیت یادمانهای تاریخی شیرهای سنگی و مافه گه ها و ظر فیت فرهنگی منطقه  به بهانه عدم انطباق با فرهنگ رسمی کشور شانه خالی میکند . درحالیکه هم به لحاظ قانونی وهم به لحاظ عرفی مراتع ، سکونتگاههای عشایری(وارگه ها) و یادمانهای تاریخی و همچنین ظرف فرهنگی چون دارای ارزش مادی و معنوی می باشند و و شرکت آب منطقه استان اصفهان مردم را از بهره مندی از آنها محروم میکند، مسولیت داشته و می بایست پاسخگو باشد.

صدمات متعدد مجموعه سد و تونل کوهرنگ ۳ بر مسایل امنیتی، اجتماعی و زیست محیطی ساکنان حوزه کارون موضوع بسیار با اهمیتی است که تغافل و تجاهل نسبت به آن به پیچیده تر شدن مسایل منطقه منجر خواهد شد.