گندی شاپور و سهم آن در تمدن اسلامی(قسمت اول)
شهر گندی شاپور
در خوزستان بین شهر شوشتر و دزفول که امروز تل خاکی بیش نیست در دوره ی ساسانی و تا چندین قرن پس از آن تاریخ، شهری بزرگ و آباد با کشتزارهای زیبا و جوی های روان و باغ های خرم، قرار داشت.
این شهر به گونه یک سکونت گاه جدید و پیشرفته با پیشینه ای بس کهن، در آغاز روی کار آمدن ساسانیان به لحاظ بازرگانی و موقعیت های ارتباطی دارای امتیاز ویژه بود و به مرور تبدیل به یکی از بزرگ ترین کانون های علمی و فرهنگی جهان باستان شد که آوازه اش تا به بیرون از مرزهای ایران می رسید. در مورد بنای شهر گندی شاپور دیدگاه های ناهمسانی وجود دارد. نخستین آگاهی ما بر میگردد به اثری از جغرافی دان دوره ساسانی "موسی خورنی"، که « بیت لاپات یا بت لاپات» را مطران نشینی کلیسای نسطوری در ایران دانسته و سپس به لفظ «وَه اَنتیوک شاپور» اشاره می کند و می گوید این شهر بعد ها «جندی شاپور» نامیده شد.
برابر با نگر گروهی، گندی شاپور در گذشته «جنتا شاپیرتا» (Genta Shapirta) یعنی باغ زیبا و دلگشا نام داشته است. دکتر سریل الگود در کتاب تاریخ پزشکی ایران و دکتر نخعی در مقاله گندی شاپور این مطلب را تایید نموده اند. گویا نخستین نام این شهر همان «بت لاپات» بوده که شباهت زیادی با بلابا یا بیل آباد دارد که طبری می گوید مردم اهواز آن جا را به نام سرپرست بنا، «بیل» می گویند. در بیشتر مآخذ معتبر دوره اسلامی از جمله حمزه اصفهانی و طبری آن را شکل عربی و کوتاه شده نام اصلی این شهر یعنی «وه اندیو شاپور» دانسته اند. در علت نام گذاری آن نوشته اند که وقتی شاپور در جنگ با رومیان پیروز گشت و بر انطاکیه دست یافت، آن شهر را بسیار پسندید و چون به ایران بازگشت فرمان داد تا شهری مانند انطاکیه ساختند و آن را «وه اندیو شاپور» نامیدند، یعنی شهر «بهتر از انطاکیه شاپور»
در کتاب مجمل التواریخ و القصص آمده است که: «وه اندیو شاپور همان جندی شاپور است از خوزستان، اندیو نام انطاکیه است به زبان فارسی، به از اندیو یعنی از انطاکیه بهتر است.»
با این حال این شهر نام ها و لقب های متعددی چون: شاپور گرد، نیلاب، نیلاد، بیت لاپات، بیل آباد و... داشته است.
حیکم بزگوار استاد سخن پارسی در سده چهارم، در نام این شهر می نویسد:
کجا گُند شاپور خوانی همی جز این ناب، نامی ندانی همی
مورخان دوره اسلامی از جمله یعقوبی، دینوری، طبری، یاقوت ،بنای این شهر را به دوران شاپور اول ساسانی نسبت می دهند. برخی بر آنند که گندی شاپور پیشینه ای بسیار قدیمی تر از اینها داشته و به زمان سکنای آریاییان بر می گردد که بعد ها شاپور اول آن را دوباره بنا کرد و اسیران رومی را در آن جای داد و شهر را گندی شاپور نامید.
در کتاب حدود العالم آمده است که: «وندوشاور، شهری است آبادان و با نعمت بسیار و گور یعقوب لیث در آنجاست.»
حمد الله مستوفی می نویسد: «جندی شاپور از اقلیم سیم است. طولش از جزایر خالدات(فده) و عرض از خط استوا(لایه) شاپور بن اردشیر بابکان ساخت و شاپور ذوالاکتاف درو عمارت بسیار کرد. آنجا شهری گرم و نیشکر بسیار دارد.»
ابن حوقل بغدادی می گوید: «جندیشاپور شهری فراخ نعمت و پر برکت است، و در آنجا درختان خرما و کشتزار فراوان و آبهاست و به سبب همین فراخی نعمت و داشتن خواروبار بسیار، یعقوب لیث آنجا را اقامت گاه ساخت و هم در آنجا بمرد و قبرش در آن شهر است.»
به هر روی آن گونه که پیداست این شهر دارای پیشینه ای کهن بوده و رونق و آبادانی آن در چندین سده ( گویا تا سده چهارم هجری که ابن حوقل بدانجا سفر نموده هنوز آباد بوده است.) و وجود نام های گوناگون آن، دال بر این است که این منطقه جدا از اهمیت تمدنی که داشته، به طور قطع پیش از ساسانیان شهری آباد بوده است، اما بیشتر تحولات سیاسی، فرهنگی و اقتصادی گندی شاپور مربوط به عصر ساسانی است که ما به اختصار اشاراتی بر این تحولات خواهیم داشت.
یاری نامه:
منابع و مآخذ این نوشتار برابر با شماره گذاری ها نزد نگارنده نگهداری می شود.
آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید
آخرین بروزرسانی (دوشنبه ، 14 تیر 1389 ، 22:02)
نظرات
فيد RSS براي نظرات اين مطلب