آسماری

رویدادهای مهم در گندی شاپور

برابر با گزارش های مورخان ایرانی، پس از آنکه شاپور اول در جنگ با والریانوس پیروز گشت، امپراتور روم و هفتاد هزار لژیونر رومی را که اسیر شده بودند، به ایران و گندی شاپور رهسپار کرد و از آنان برای ساخت سدی نزدیک شوشتر یاری گرفت. به موجب روایات شرقی، شاپور امپراتور روم را مجبور کرد در ساختمان سدی که 1500 قدم طول داشت و هنوز هم برای برگرداندن آب رود کارون به مزارع به کار می رود و به بند قیصر معروف است، کار کند.

مسعودی در اهمیت این شهر می نویسد:  ابو عبیده محمد بن مثنی از عمر کسری نقل کرده است که همه شاهان ساسانی تا هرمز، پسر نرسی، در جندی شاپور اقامت داشته اند.

این سخن نشان می دهد که گندی شاپور از همان آغاز به عنوان مرکز قدرت در امپراتوری ساسانی مطرح بوده است و به عنوان یکی از پایتخت ها به شمار می آمده است. از دیگر رویدادهای مهم قیام انوشزاد فرزند انوشیروان و مرگ یعقوب لیث صفار است. اعدام مانی در زمان بهرام اول در این شهر و وجود دروازه ای به نام مانی، حکایت از رونق و گستردگی شهر دارد.

همچنین گندی شاپور از نظر اقتصادی جایگاه شایسته ای داشته است. در واقع وجود عمده تحولات سیاسی و فرهنگی در این شهر، زاییده ثروت و بزرگی این شهر بوده است به گونه ای که گندی شاپور یکی از بزرگترین و ثرورتمند ترین شهرهای ایران بوده که صنعت و بازگانی آن عمدتا توسط مسیحیان رونق داشته و نیز یکی از کهن ترین اسقف نشین های شرق بوده است.

گیرشمن بر جنبه های اقتصادی و اجتماعی این شهر اشاره نموده است و می نویسد: « به زودی مردمی که پادشاهان ساسانی آنان را جایگزین کرده بودند، با ایشان(سوری ها و فنیقی ها) رقابت نمودند و از آن میان کارگاه های ابریشم در شوش و شوشتر و گندی شاپور، از جهت مصنوعات خود شهرت یافتند. همچنین بر اثر تلاش های شاپور دوم، این شهر از جمله مراکز مهم نساجی و عطر سازی گردید و شاهان ساسانی قدرت و نفوذ خود را در این شهر اعمال می کردند. این شهر نه تنها از نظر تجاری و صنعتی، بل که از لحاظ کشاورزی نیز دارای رونق و اهمیت بوده و همین آبادانی سبب شده است تا این منطقه در زیر نفوذ یکی از افراد هفت خاندان بزرگ، یعنی هرندان مهرگان کزک باشد.

نهضت علمی و فرهنگی در گندی شاپور
تحولات مدنی و فرهنگی در گندی شاپور این رو دارای اهمیت ویژه است که بسیاری از دستاوردهای آن، در دوره اسلامی و آغاز نهضت های مدنی و فرهنگی در جهان اسلام که به کمک ایرانیان انجام گرفت، الگوی کارهای علمی و فرهنگی قرار گرفت. در حقیقت دوره ی عباسی برای نهضت علمی خود، میوه درخت تناوری را چید که انوشیروان کاشته، پرورانده و به بار نشانده بود. گندی شاپور شهرت خود را به سبب دانشگاه و بیمارستانی که در آن به وجود آمده بود و طی چندین سده از بزرگترین مراکز علمی شرق و حتی جهان به شمار می رفت، به دست آورده بود. هرچند تاسیس دانشگاه و بیمارستان گندی شاپور مربوط به زمان انوشیروان است اما « به تحقیق نمی توان گفت این شهر از چه زمانی این مقام علمی را احراز کرده ولی مسلم است که مقدمات این امر پیش از دوره انوشیروان فراهم شده بود و در دوره انوشیروان اهمیت آن روز افزون و توسعه آن چند برابر گردید.

برابر با گزارشی از قفطی چنین بر می آید که از همان دوران شاپور اول پزشکان نامداری در شهر بوده اند.
جمال الدین ابوالحسن علی قفطی وزیر حلب در کتاب "اخبار الحکماء" می گوید: «شاپور پس از غلبه بر امپراطور روم و تسلط بر سوریه و انطاکیه، دختر امپراطور را را به زنی گرفت و شهری مانند قسطنطنیه برای وی ساخت که آن جندی شاپور است. چون دختر قیصر بدان شهر رفت، با او افرادی از صنف های مختلف به گندی شاپور آمدند. از جمله پزشکانی فاضل با وی رفتند و چون در آن شهر اقامت گزیدند شروع به تعلیم دانشجویان کردند و پیوسته کار ایشان قوی تر می شد و شمارشان فزونی یافت.

شاپور دوم هم از هند پزشکی به ایران خواست و او را در شوش منزل داد. او نیز از مسیحیان پزشکی داشته است به نام تئودوروس که در گندی شاپور سکونت داشت. وی در آن شهر اشتهار یافت و طریقه طباب او معروف شد و کتابی را به نام «کُناش» نوشت. تئودوروس چنان وزن و احترامی یافت که شاپور فرمان داد کلیسایی برای او بنا کنند، و به خواهش وی بسیاری از اسیران هموطنش را آزاد کرد. یزگرد اول هم پزشکی به نام ماروتا داشت که اسقف شهر میافارقین بود. این پزشک به قدری نزد یزگرد عزت یافت که گاهی از طرف او به سفارت روم می رفت.

از گفته ها چنین بر می آید که گندی شاپور از اوایل قرن چهارم مرکز پزشکان بوده است چنانکه سارتن هم بر این باور است که بنیاد آموزشگاه علمی گندی شاپور پیش از قرن پنجم و حتی چهارم گذاشته شده است.