آسماری

  «سراوستن هنري لايارد» ⁹¹

به يك خانواده ي سر شناس پروتستان و فرانسوي الاصل تعلق دارد كه نيا كان او در قرون گذشته به انگلستان آمده و بعدها به فرمان ملكه اليزابت اول در كليساي كنتربوري به خدمت اشتغال ورزيدند. ⁹²

در پنجم مارس 1817 م پيتر لايارد و همسرش ما رين صاحب  فرزندي شدند كه نام او را هنري گذاشتند. هنري در سا ل 1834 م در سن 17 سالگي پدر خويش را از دست داد و رسماً سرپرست خانواده گرديد. وي جهت پيدا كردن كا ر تصميم به عزيمت به سيلان گرفت . لذا در ژوئيه ي 1839 م همراه با يك مسافر ماجرا جو به نام ميتفورد  ⁹³ انگلستان را به قصد مشرق زمين ترك گفت.

آنها پس از رسيدن به بغداد در ماه مه 1840 م به مدت 2 ماه دركردند و در آنجا بود كه با شاهزادگان فراري ايران و مدعيان سلطنت  محمد شاه ديدار نمودند. لايارد و همسفرش از بغداد راهي ايران شدند. آن دو پس از ملاقات با حاج ميرزا آقاسي صدر اعظم محمد شاه تقاضا نمودند كه با اجازه ي دولت ايران از طريق يزد، كرمان و سيستان به افغانستان و هندوستان مسافرت نمايند . اما صدر اعظم علي الظاهر به علت عدم امنيت راهها و در باطن بخاطر شورش آقا خان محلاتي به تحريك انگليسي ها در كرمان  ، با مسافرت اين دو انگليسي از آن راه مخالفت ورزيد. ⁹⁴

لذا ميتفور با اجازه ي دولت ايران ا ز طريق مشهد به هرات رفته و لايا رد نيز به عنوان بازديد از آثا ر باستاني به خوزستان ( قشلاق ايل بختياري ) مسا فرت نمود . ⁹⁵ 

      لايارد در طي سالهاي 1842 – 1840 م / 1258- 1256 هـ .ق در جنوب ايران مشغول يك سلسه فعاليتهاي سياسي بود و چندين با ر از خوزستان به بغداد رفته و باز گشت . وي به هنگام حركت محمد تقي خان بختياري بر ضد دولت مركزي در نزد وي حضور داشت .

بعلاوه او اولين كسي بود كه طرح كشتيراني در رودكارون را به دولت انگليس پيشنهاد كرد و براي رسيدن به اين مقصود، خود دوبار باكشتي از بغداد به خرمشهر و از آنجا تا شوشتر مسافرت نمود و اطلاعات مورد نياز راجع به نحوه ي كشتيراني در كارون را در اختيار كلنل تايلور ⁹⁶ كنسول انگليس در بغداد قرار داد .

لايارد بعدها از طرف سفير انگليس در عثماني ماموريت يافت تا بخاطر آشنايي دقيق با مرزهاي ايران و عثماني طرحي در مورد حل اختلافات مرزي دو كشور تهيه نمايد . اما طرحي كه وي تهيه كرده بود به سود عثماني و به زيا ن ايران بود و حتي مورد پذيرش وزير خا رجه ي انگليس نيز قرار نگرفت . ⁹⁷

لايارد در سال 1845 م در شهر موصل  شروع به حفاري كرد و درسن 35 سالگي بخاطر كشف نينوا از شهرهاي آشور ، شهرت جهاني يا فت .

در سال 1852 م معاون وزارت خارجه ي انگليس شد و مدتي بعد از طرف حزب ليبرال نماينده ي پارلمان شد . از سال 1869  م تا 1877 م سفير انگليس در اسپانيا ودر سال 1877 م به سمت سفير انگليس درعثماني منصوب گرديد.اوسرانجام در پنجم ژوئيه ي 1894 م در 77 سالگي در لندن در گذشت . ⁹⁸ از وي سه اثر كلاسيك به نامه هاي « ماجراهاي اوليه در ايران »« نينوا  و باقيمانده هايش » و « نينوا و بابليون » بجا مانده است .       

   لايارد در سال 1840 م /1256 هـ .ق به سرزمين گرمسير بختياري ( خوزستان ) وارد و به حضور محمد تقي خان ، خان مقتدر و متنفذ ايل بختياري از شاخه ي چهارلنگ  و طايفه ي كيان ارثي رسيد . زما ن حضور لايارد در ميان بختياريها جاليب توجه است اين زماني است كه محمد شاه قاجار به هرات لشكر كشيده و لذا انگليسي ها كه نتوانستند او را از محاصره ي هرات باز دارند، باوي دشمن گرديده و براي تهديد و ارعاب او و منصرف كردنش از تصرف هرات به عملياتي چند روي آوردند . از جمله اينكه راوليسنون را مامور تحريك آقا خان محلاتي به شورش نمودند . مسافرت لايارد به سرزمين بختياري اگر چه تحت عنوان « بازديد از آثار باستاني خوزستان » قرار داشت اما مي توانست ماموريتي سياسي نظامي در پوشش اكتشافات باستانشناسي باشد . زيرا كه دولت انگليس قصد داشت با تحريك ايلات و عشاير به شورش بر ضد دولت مركزي ، محمد شاه قاجار را از هرات باز گرداند . دولت انگليس شاهزادگان قاجار ي مدعي سلطنت (‌پسران فرمانفرما ) را به بغداد برده و براي تهديد و ارعاب محمد شاه موردحمايت مالي و سياسي قرار داده بود .           

          تشويق و تحريك محمد تقي خان ، خان مقتدر بختياري نيز يكي ديگر از اقدامات دولت انگليس بر ضد محمد شاه بود.  بنظر ميرسد كه لا يا رد از جانب دولت انگليس اين  ماموريت مهم را عهده دار شد . او مي خواست ابتدا  خود را به نزد خان بختياري  رسانده و بين او ، شاهزادگان فراري و كلنل هنل ⁹⁹ فرمانده ناوگان انگليس در جزيره ي خارك ارتباط بر قرار نمايد ، سپس از راه اصفهان ، يزد ،  كرمان و سيستان خود را به قندها ر رسانده وراوليسنون را  كه اين زمان در قندها را قامت داشت – درطغيان آقاخان محلاتي كمك نمايد . لايارد به هنگام رسيدن به قلعه تل مقر محمد تقي خان ، از سوي  خان ، برادران و ساير اعضاي خانواده اش به گرمي مورد استقبال قرار گرفت و بويژه پس از آنكه پسر بيما ر خان راكه اطباي محلي از معالجه اش عاجزمانده بودنددرمان نمود بسيارموردتكريم و احترام خان و همسرش قرارگرفت . ¹⁰⁰

وي از آن زمان تا هنگام گرفتاري و بدبختي خان و خانواده اش در كنار آنها باقي ماند . لايارد در طي مدتي كه در كنار بختياريها بود به لباس بختياري ملبس گرديده و به زبان فارسي و لهجه ي بختياري تكلم نموده و بحدي به بختياريها علاقه نشان داد كه در دسته جات  آنها براي شكار شير ، جمع آوري اطلاعات و حتي تهاجمات محلي شركت مي نمود . وي با استفاده از سعه ي صدر خان بختياري و با حمايت وسيع وي ، به بازديد از آثار باستاني خوزستان همچون اشكفت سلمان،  كول فرح و . . . پرداخت .

اما بي شك مهمترين اقدام لايا رد به هنگام حضور در سرزمين بختياري ،عزيمت وي به جزيره ي خارك از جانب خان بختياري بود . به گفته ي  خود لايارد قبول اين مسئله براي خان بختياري دشوار بود كه من فقط از روي كنجكاوي و به منظور كشف آثار باستاني اين سفرپرخطر را پذيرفته ام . خان بختياري مي پنداشت كه لايارد مامور ويژه يا نماينده اي سياسي است كه براي نقشه برداري جهت  تهاجم نظامي انگليس به ايران به اين منطقه اعزام گرديده است . خان از داستان محاصره ي هرات ، قطع روابط دو كشور و تصرف جزيره ي خارك توسط قواي انگليس آگاهي داشت و اميدوار بود چنانچه جنگي ميان ايران و انگليس اتفاق بيفتد او از فرصت استفاده كرده و استقلال سرزمين خود را اعلام نمايد .

محمد تقي خان معتقد بود چنانچه دولت انگليس از لحاظ مالي و تجهيزات نظامي به وي كمك نمايد او مي تواند با جمع آوري تفنگچيان بسيار ، قيامي عمومي بر ضد دولت مركزي را تدارك نمايد . خان بختياري مايل بود كه با فرمانده قواي انگليس در خارك تماس برقرار نمايد تا بداند آيا در صورت بروز جنگ ، انگليسي ها به او كمك خواهند كرد ؟ و آيا با عقد يك قرار داد در مقابل شاه از وي حمايت  مي نمايند ؟ و آيا پس از پايان جنگ او را به عنوان حكمران مستقل خوزستان به رسميت  مي شناسند يا خير ؟ ¹⁰¹      

 بدين ترتيب بود كه خان بختياري براي كسب اطلاع از اين موضوعات از لايارد تقاضا نمود كه به جزيره خارك مسافرت نمايد . اهداف و انگيزه هاي لايارد  از اين مسافرت را مي‌توان اينگونه برشمرد .

1- بر قراري تماس با فرمانده ي انگليسي جزيره ي خارك جهت كسب حمايت رسمي وي از خان بختياري در مقابل دولت ايران .

2-  مذاكره با مقامات انگليسي در خارك و آگاه ساختن آنها از اينكه خان بختياري حاضر است جهت حمل و نقل محمولات تجاري خارجي ، جاده اي در منطقه ي تحت نفوذش احداث و امنيت آن را تضمين نما يد .

3-  تشويق تجار وبازرگانان انگليسي به تجارت با بختياريها وحوزه ي حكمراني محمد تقي خان بنا به درخواست وي .

4-  تهيه دارو از درمانگاه انگليسي ها در خارك جهت معالجه ي بيماري سخت برادر خان بختياري .     

    لايارد بدون درنگ در خواست محمد تقي خان را پذيرفت و روانه ي خارك گرديد . او با رسيدن به خارك مذاكرات خود را با كلنل هنل فرمانده ي نيروي انگليسي مستقر درخارك آغاز نمود . وي بجز هدف اصلي ماموريتش . تقريباً به ساير اهداف كم اهميت تر خود نائل گرديد . فرمانده ي انگليسي به او ياد آور شد كه جنگ ايران و انگليس بر سر هرات پايان يافته است و دولت بريتانيا ديگر نمي تواند ا ز نظر سياسي خان بختياري را حمايت نمايد، اما او مي تواند برنامه هاي اقتصادي اش را اجرا كرده و با تجار انگليسي وارد معامله شود . ¹⁰²

لايارد پس از تهيه ي مقداري دارو به قلعه تل مقر خان بازگشته  و او را از پاسخ منفي انگليسي ها به درخواستش آگاه نمود . محمد تقي خان مردد بود چه تصميمي اتخاذ نمايد . زيرا كه منوچهر خان معتمد الدوله حاكم اصفهان او را به بهانه ها يي چون عدم پرداخت ماليات و ارتباط با شاهزادگان فراري بغداد ، نزد شاه به عدم اطاعت از دولت مركزي متهم نمود و سپس به دستور محمد شاه براي سركوبي خان بختياري به خوزستان لشكر كشي نمود . لايارد مي نويسد :

 «چنانچه محمد تقي خان در همان موقع تصميم حمله به قشون معتمد الدوله را مي گرفت مي توانست به آساني لشكريا ن او را در ارتفاعات بختيا ري تا ر و ما ر نمايدولي ترديدودودلي اومانع اين كار شد» . ¹⁰³ا

ماگردون واتر فيلد ¹⁰⁴ نويسنده ي زندگينامه ي لاياردمي نويسد:

«محمد تقي خان مي توانست با استقاده از موقعيت كوهستاني ، قشون معتمد را تا ر و ما ر نموده و از ورود او به سرزمين بختيا ري جلوگيري نمايد و لي او منتظر بازگشت لايارد و نتيجه ي مذاكرات او با مقا مات انگليسي در خارك بود و همين ترديد و انتظارباعث شدتا اوفرصت گرانبها يي را از دست بدهد وبعدها موجبات بدبختي خود وخانواده اش رافراهم نمايد. ¹⁰⁵

        محمد تقي خان بختياري سرانجام پس از سوگندهاي مكرر معتمد الدوله مبني بر آزار نرساندن به وي خود را تسليم نمود اما معتمد تمام قول و قرار ها و سوگندها ي خود را زير پا گذاشته و او را زنداني نمود . لايارد كه قبلاً از كرامت و سخاوت خان بختياري بهره مند گرديده بود، تلاش كرد شايد بتواند كمكي به او بنمايد . او حتي تا آنجا پيش رفت كه در شبيخون بختياريها و اعراب به اردوگاه معتمد الدوله براي نجات خان بختياري  شخصاً شركت نمود اما اين عمل نيز به آزادي محمد تقي خان منجر نگرديد .

لايا رد تا مدتي همراه خانواده ي خان بختياري بسر برده و در چند مورد از خان ، پسر و برادرانش  در سياهچال معتمد ديدار بعمل آورد . اين اعمال آنچنان تكرار شد كه موجبات خشم معتمد الدوله را برانگيخته ، بحدي كه حكم توقيف لايارد را صادر نمود ، و سپس بازديد هاي خود را از آثار باستاني خوزستان كه از زمان آزادي ميزبان خود آغاز كرده بود، ادامه داد .

بعلاوه او چندين بار از خوزستان به عراق عرب مسافرت نموده و بازگشت ،كه انگيزه ي اين رفت و آمد ها نيز چه بسا نه تنها اكتشافات جغرافيايي و تاريخي نبوده بلكه ماموريتي سياسي و يا حتي  ايجاد تنش در روابط ايران و عثماني باشد.

محقق : دکتر غفار پور بختیار